تمدن ایران زمین

دیصانیه

ابن دیصان . پدرش از حکماء شام و مادرش از خاندان اشکانى ها بود. آنان از ایران مهاجرت کرده و در شهر اورهایا اورفا اقامت کردند. ابن دیصان در سال 154 م در شهر ((اورفا)) متولد شد. نام نهر شهر را که ((دیصان )) بود، بر او نهادند. نام پدرش ((نوهاما)) و اسم مادرش ((نهشیرام )) بود. ابن دیصان در کودکى دوست شاهزاده ((ادسا)) پسر ((ماند)) معاصر عیسى بود. ابن دیصان استعداد و دانش بسیارى داشت. زبان سریانى و ارمنى را مى دانست . در سال 179 م مسیحی شد و از مدافعان سرسخت آن گردید. او در برابر اهل بدعت مخصوصا مرقیون ایستاد. دیصان مى گفت : نور فاعل خیر به اختیار است و ظلمت فاعل شر به اضطرار.
ابن دیصان به پنج عنصر اعتقاد داشت :
1- روشنائى در خاور. 2- باد در باختر. 3- آتش در نیمروز جنوب . 4- آب در شمال . 5- تاریکى در ژرفاى گیتى .
گروهى از دیصانیه مى گویند که نور به قصد و اختیار در ظلمت داخل مى شود تا آن را اصلاح نماید، ولى آلوده نمى شود و مى کوشد تا از آن رهائى یابد.
ابن دیصان مى گفت : عیسى از بطن زنى متولد نگردیده ، بلکه بوسیله او زائیده شده است .
برخى از دیصانیه ظلمت را اصل و بنیاد نور مى دانند. نور زنده و حساس ‍ است و دانا، و ظلمت برعکس بى احساس است . لذا از یکدیگر نفرت دارند.