تمدن ایران زمین

شیخ مفید

ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادى از عالمان برجسته شیعه در نیمه دوم قرن چهارم و دهه نخست قرن پنجم هجرى است . وى متکلم ، فقیه و مورخ است و در هر زمینه آثار ارجمندى از خود به یادگار گذاشته است . وى عالمى است که زندگیش را در راه راهبرى شیعه و مناظره و مقابله با فرقه هاى مدعى دربرابر شیعه گذشته و نوع نگاه و نگارش وى از این زاویه است .


دو کتاب مهم تاریخى از وى برجاى مانده است . نخست الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد است که در دو مجل توسط موسسه ال البیت تحقیق و نشر شده است . این کتاب شرحى است از زندگى امامان شیعه (ع ) که مجلد نخست آن مربوط به زندگى امام على (ع ) است . بخش نخست این مجلد، درکل مربوط به زندگى آن حضرت در دوران پیامبر (ص ) است (تا ص ‍ 195) در عین احال ، به بسیارى از مسائل سیره نیز پرداخته است . پس از آن زندگى امام على (ع ) و در مجلد دوم زندگى سایر امامان (ع ) آمده است .
شیخ مفید با استفاده از مآخذ گوناگونى ، کتاب را به گونه اى تدوین کرده که به کار شیعیان آمده وآنها با مطالعه کتاب ، با زندگى پیشوایان خویش آشنا شوند. با این حال ، وى توجه به منابع و اسناد نیز داشته و درجاى جاى کتاب ، سند نقلهاى خویش را آورده است .
وى درباره اخبار مربوط به شهادت امام على (ع ) مطالبى را از ابومخنف اسماعیل بن راشد، ابوهشام رفاعى و ابوعمر ثقفى نقل مى کند. نام ابومخنف ، و واقدى در آستانه برخى از نقلها آمده است . همچنین نام کلبى و مدائنى ابولفرج اصفهانى در مواردى قید مى کند که از کتاب خاصى استفاده کرده است . وجدت فى کتاب ابى جعفر محمد بن العباس الرازى  در مواردى هم به طور کلى اشاره مى کند اخل السیر واهل الاثار یا نقلة الاثار من الخاصة والعامة و یا علماء الاخبار ونقلة السیرة والاثار چنین نقل کرده اند یا چنین اجماع کرده اند.
در نقل موارد حدیثى ، نام راوى اول را آورده اما ماءخذ کتابى خود یاد نکرده است . در بخش سیره ، از ابن اسحاق استفاده کرده اما از تهذیب ابن هشام . در مورد دیگرى آمده است : روى یونس بن بکیر عن ابن اسحاق، مى دانیم که روایت یونس ، روایت مستقل از روایت بکائى و ابن هشام است . هشام کلبى هم از مصار شیخ مفید است . نقلهاى حدیثى و تاریخى مربوط به امامان بعدى ، از طریق کتابهاى شیعى است .
کتاب دیگر شیخ مفید کتاب الجمل یا النصرة لسیدة العترة فى حرب البصرة الست که یک تک نگارى ویژه جنگ جمل است . درباره جنگ جمل چندین تک نگارى در قرن دوم وسوم تاءلیف شده است . از جمله ابومخنف ، هاشم کلبى ، واقدى ، نصر بن مزاحم ،مدائنى و ابراهیم ثقفى و ابن ابى شیبه کتابهایى در این زمینه تاءلیف کرده اند.
ویژگى عمده کتاب الجمل ، آن است که وى تاریخ را در صورت یک بحث کلامى عرضه کرده است . واقعیت آن است که جنگ جمل ، منشاء بسیارى از اختلافهاى بعدى مسلمانان درباره تعریف کفر و ایمان وفسق شد. در این زمینه شیعه موضع خاص خودرا داشت وباید نادرستى موضع مخالفان را آشکار مى کرد. شیعه نیازمند آن بود تا واقعیت تاریخى ماجرا را بهتر روشن کند. شیخ مفید که متکلمى زبردست و مورخى برجسته و آشناى به منابع بود، نه مانند مورخان قرن دوم ، بلکه با شیوه تازه اى این واقعه را مورد بازنگرى قرار داد و اثر جاودان الجمل را تاءلیف کرد.
شیخ مفید بناى یاد از کتابها را ندارد، اما منبع حجم زیادى از روایات را به دست مى دهد. مکرر اشاره کرده ایم که یاد از سند به معناى نقل شفاهى نیست ، بلکه از میان چند راوى نخست ، یک نفر مؤ لف کتاب است . این نیز ممکن است که وى در کتابى آن نقل را با سند دیده و آن را عینا در کتاب خوى درج کرده اما نام کتابى که آن روایت مسند در آن بوده نیاورده است .
در کتاب الجمل از کتب الجمل ابومخنف با عنوان کتاب صنّفه فى حرب البصرة یاد شده است . نیز از کتاب السیرة ابن اسحاق ، فضیلة المعتزلة جاحظ، مقتل عثمان ابى حذیفه ، البیان والتبیین جاحظ و کتاب الجمل واقدى با عنوان کتاب صنفه فى حرب البصرة و نیز المنبى ء على بن حسن بن فضال یاد شده است . بانگاهى به کتاب ، چنین به دست مى آید که مؤ لف بخش فراوانى از کتاب الجمل واقدى را در کتاب خود درج کرده و بدین ترتیب کتاب الجمل مفید، مشتمل بر بخشهاى از یک کتاب مفقود با ارزش است . نام مورخان دیگرى هم در برخى اسناد دیده مى شود. از جمله نصر بن مزاحم منقرى ، محمد بن سائب کلبى و مدائنى 
بسیارى از دیگر اثار شیخ مفید نیز که صورت کلامى دارد، مشتمل بر نقلهاى تاریخى فراوان است که به طور عمده از کتابهاى مفقود آن روزگار است .